Đi Lên Từ Số Không

Không nhà, không vốn, không quen biết ai. Nhìn bạn bè cùng tuổi đã có xe, có nhà, còn mình vẫn loay hoay. Câu "thua từ vạch xuất phát" nghe quen không?

Vậy thử nghĩ tới một vạch xuất phát thế này: không họ, không ngày sinh, không biết cha là ai. Ngủ trên đống giẻ dưới nền đất. Đi làm ở lò muối từ bốn giờ sáng khi còn chưa biết mặt chữ.

Đó là tuổi thơ của Booker T. Washington, một cậu bé sinh ra làm nô lệ ở miền Nam nước Mỹ.

Rồi cậu nghe lỏm dưới hầm mỏ về một ngôi trường ở xa. Cậu đi bộ, xin đi nhờ xe gần tám trăm cây số, ngủ dưới vỉa hè khi hết tiền, phụ dỡ hàng ở bến tàu để có bữa ăn. Tới nơi trong túi còn đúng năm mươi xu. Bài "thi đầu vào" của cậu là quét sạch một căn phòng. Cậu quét ba lần, lau bốn lần, và được nhận.

Hai mươi lăm năm sau, chính người ấy dựng nên một ngôi trường từ một căn chòi dột nát và một cái chuồng gà, cùng học trò tự đóng gạch, tự xây hàng chục tòa nhà. Ông được Đại học Harvard trao bằng danh dự, được Tổng thống Mỹ tới thăm trường. Và ông viết những dòng cuối của cuốn tự truyện này ngay tại thành phố nơi ông từng ngủ dưới vỉa hè.

Đây không phải sách dạy làm giàu. Đây là câu chuyện thật, kể giản dị, không than thân, về cách một người đi lên bằng đôi tay, sự tử tế và lòng kiên nhẫn: làm việc nhỏ cho thật giỏi, giữ chữ tín khi chưa có gì, thất bại ba lần rồi làm lại lần thứ tư, và không để ai khiến lòng mình hẹp lại vì thù ghét.

Thư Quán viết lại bằng tiếng Việt đời thường, giải thích ngắn gọn bối cảnh nước Mỹ thời ấy, và lược bỏ những đoạn chính trị, tôn giáo xa lạ. Mỗi chương ngắn, đọc khoảng mười phút trên điện thoại. Sau phần lời của Booker là những câu chuyện của người trẻ hôm nay, như Minh lương tám triệu, Lan vừa nghỉ việc, Linh bán nến thơm hỏng ba lô liền, kèm vài việc làm được ngay và ba ý ghi nhớ cuối chương. Cuối sách có Thử thách 7 ngày để bạn thử sống theo cách của Booker.

Đọc xong, bạn sẽ có

• Một cách nhìn khác về xuất phát điểm. Thành công không đo bằng vị trí bạn đang đứng, mà bằng những trở ngại bạn đã vượt qua. Đọc xong, "vạch xuất phát" của mình bỗng không còn đáng sợ như trước.
• Những bài học làm việc dùng được cả đời. Làm việc nhỏ cho thật kỹ, làm cho mình không thể bị thay thế, giữ uy tín như giữ vốn, dám xin giúp đỡ mà không mất tự trọng, nói ít mà có ý.
• Một sức bền để không bỏ cuộc. Ba mẻ gạch hỏng liền, chiếc đồng hồ đem cầm, những đêm mất ngủ vì nợ, và cách một người đã đi qua tất cả mà vẫn giữ được lòng bình thản, không oán hận.

Vì sao nên đọc cuốn này bây giờ?

• Bạn đang thấy mình thua kém bạn bè, như thể đã thua ngay từ vạch xuất phát.
• Bạn đang khởi nghiệp, đi làm, hay học nghề, và mệt mỏi vì làm mãi chưa thấy kết quả.
• Bạn đang cần một câu chuyện thật, không phải lời khuyên sáo rỗng, để có thêm sức đi tiếp.

Có những cuốn sách đọc để biết thêm. Còn cuốn này đọc để có thêm sức đi tiếp. Câu chuyện của một người từng ngủ dưới vỉa hè sẽ nhắc bạn rằng con đường của mình chưa bao giờ là quá muộn. Không có thời gian đọc thì nghe sách nói trên đường đi làm, mỗi chương chừng mười phút.

Phỏng theo Up from Slavery của Booker T. Washington. Biên soạn và bình giải: Thư Quán.